Nhật Bản là một trong những thị trường được người lao động Việt Nam quan tâm khi tìm kiếm cơ hội làm việc ở nước ngoài. Tuy nhiên, từ ngày 01/04/2027, chính sách tiếp nhận lao động nước ngoài của Nhật Bản sẽ có một thay đổi quan trọng: hệ thống đào tạo, làm việc mới, có tên tiếng Nhật là Ikusei Shuro, chính thức có hiệu lực.

Theo Cơ quan Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú Nhật Bản (ISA), hệ thống mới được xây dựng trên cơ sở Luật số 60 năm 2024 của Nhật Bản, ban hành ngày 21/06/2024. Mục tiêu là đào tạo người lao động thông qua quá trình làm việc, đồng thời đáp ứng nhu cầu nhân lực của các ngành kinh tế tiếp nhận lao động nước ngoài.

Vậy người lao động Việt Nam cần chuẩn bị những gì để tham gia chương trình làm việc tại Nhật Bản trong giai đoạn chuyển đổi này?

1. Hiểu đúng về hệ thống đào tạo, làm việc mới của Nhật Bản

Một trong những nội dung cần phân biệt là hệ thống Ikusei Shuro không đơn thuần là việc đổi tên chương trình thực tập sinh kỹ năng. Đây là hệ thống có mục tiêu, điều kiện và cơ chế quản lý được thiết kế lại.

Trước đây, chương trình thực tập sinh kỹ năng (Technical Intern Training) được xây dựng với mục tiêu góp phần chuyển giao kỹ năng thông qua hợp tác quốc tế. Trong khi đó, hệ thống Ikusei Shuro hướng đến đào tạo và phát triển nguồn nhân lực phục vụ những lĩnh vực đang có nhu cầu tại Nhật Bản.

Theo thông tin của Tổ chức Hợp tác quốc tế về nhân lực và thực tập sinh Nhật Bản (JITCO), thời gian làm việc theo hệ thống mới về nguyên tắc là 3 năm. Quá trình này hướng đến việc hình thành năng lực nghề nghiệp tương ứng với yêu cầu của chương trình kỹ năng đặc định số 1 (Tokutei Ginou 1).

Điều đó có nghĩa người lao động không chỉ cần hoàn thành thời gian làm việc mà còn phải chú trọng học tiếng Nhật, tích lũy kỹ năng và đáp ứng các yêu cầu đánh giá trong quá trình đào tạo.

Cần lưu ý rằng mốc 01/04/2027 là ngày hệ thống mới bắt đầu có hiệu lực và có thể tiếp nhận lao động theo quy định mới. Không nên hiểu rằng tất cả người lao động đang ở Nhật Bản đều phải chuyển đổi tư cách lưu trú vào ngày này. Việc chuyển tiếp phải căn cứ vào quy định pháp luật và điều kiện cụ thể của từng trường hợp.

Nguồn: ISA – Tổng quan hệ thống Ikusei Shuro và văn bản pháp luật liên quan; JITCO – Thông tin về hệ thống đào tạo, làm việc mới.

2. Tiếng Nhật và kỹ năng nghề trở thành những yêu cầu cần chuẩn bị từ sớm

Một điểm đáng chú ý của hệ thống Ikusei Shuro là yêu cầu về năng lực tiếng Nhật ngay từ giai đoạn bắt đầu làm việc, cùng các yêu cầu đánh giá trong quá trình đào tạo.

Theo thông tin tổng quan do JITCO công bố, người lao động nhìn chung phải đạt trình độ tiếng Nhật tương đương A1 hoặc đáp ứng điều kiện học tiếng Nhật tương ứng trước khi bắt đầu làm việc. Trong quá trình đào tạo, người lao động phải đáp ứng các mốc đánh giá kỹ năng và tiếng Nhật; mục tiêu khi kết thúc chương trình là đạt trình độ tiếng Nhật tương đương A2 trở lên để đáp ứng điều kiện liên quan khi chuyển sang kỹ năng đặc định số 1. Một số lĩnh vực có thể áp dụng yêu cầu cao hơn.

Các mức A1 và A2 là những cấp độ trong Khung tham chiếu chung châu Âu về ngôn ngữ (CEFR). Khi đối chiếu với các kỳ thi tiếng Nhật, trình độ A1 thường được liên hệ với mức N5 và A2 với mức N4 của kỳ thi JLPT, nhưng không nên xem các mức này là tương đương tuyệt đối trong mọi trường hợp.

Đối với người lao động, việc học tiếng Nhật sớm mang lại ba lợi ích thiết thực: đáp ứng điều kiện tuyển chọn, nâng cao khả năng tiếp nhận hướng dẫn tại nơi làm việc và hạn chế rủi ro do không hiểu nội quy, hợp đồng hoặc quy trình an toàn.

Bên cạnh ngoại ngữ, kỹ năng nghề cũng cần được chuẩn bị nghiêm túc. Người lao động nên tìm hiểu công việc thực tế, yêu cầu thể lực, môi trường làm việc và các tiêu chuẩn kỹ thuật của ngành dự tuyển.

Do đó, việc lựa chọn chương trình chỉ dựa vào mức lương quảng cáo mà không xem xét khả năng học tiếng Nhật và đáp ứng yêu cầu công việc có thể làm tăng nguy cơ không hoàn thành chương trình.

3. Có thể chuyển nơi làm việc, nhưng không đồng nghĩa với tự do đổi việc

Một nội dung được quan tâm trong hệ thống mới là khả năng chuyển nơi làm việc theo nguyện vọng cá nhân trong những điều kiện nhất định.

Theo thông tin tổng quan của JITCO, hệ thống thực tập sinh kỹ năng trước đây nhìn chung hạn chế việc chuyển nơi thực tập, ngoại trừ những trường hợp bất khả kháng hoặc được pháp luật cho phép. Hệ thống Ikusei Shuro bổ sung cơ chế chuyển nơi làm việc theo nguyện vọng cá nhân khi đáp ứng các điều kiện quy định.

Tuy nhiên, quyền chuyển nơi làm việc không phải là quyền tự do chấm dứt hợp đồng và chuyển sang bất kỳ doanh nghiệp nào. Việc chuyển đổi phải tuân thủ những điều kiện liên quan đến lĩnh vực, nhóm công việc, thời gian làm việc, kỹ năng, tiếng Nhật và các thủ tục áp dụng.

Theo định hướng chính sách của Nhật Bản, thời gian hạn chế chuyển nơi làm việc có thể được quy định theo từng lĩnh vực, trong phạm vi 1–2 năm tùy điều kiện áp dụng. Vì vậy, người lao động cần kiểm tra quy định của ngành nghề dự tuyển thay vì mặc định tất cả các ngành đều có cùng thời hạn.

Quy định này đặt ra yêu cầu quan trọng đối với người lao động: trước khi ký hợp đồng, cần tìm hiểu rõ doanh nghiệp tiếp nhận, địa điểm làm việc, nội dung công việc, chế độ tiền lương, điều kiện sinh hoạt và đầu mối hỗ trợ khi phát sinh tranh chấp.

Khi gặp khó khăn trong quá trình làm việc, người lao động nên tìm đến cơ quan hoặc tổ chức hỗ trợ có thẩm quyền để được hướng dẫn theo đúng quy định, không tự ý bỏ việc hoặc thực hiện những hành vi có thể ảnh hưởng đến tư cách lưu trú.

4. Lộ trình từ Ikusei Shuro sang Tokutei Ginou không phải là tự động

Hệ thống Ikusei Shuro được thiết kế nhằm đào tạo người lao động đạt trình độ kỹ năng phù hợp để có thể tiếp tục làm việc theo hệ thống kỹ năng đặc định số 1.

Tuy nhiên, việc hoàn thành thời gian đào tạo không đồng nghĩa người lao động đương nhiên được cấp tư cách lưu trú Tokutei Ginou 1. Người lao động cần đáp ứng các điều kiện chuyển đổi, bao gồm yêu cầu về kỹ năng, tiếng Nhật và những tiêu chuẩn khác của lĩnh vực liên quan.

Theo thông tin của JITCO, người lao động thông thường phải đạt yêu cầu kỹ năng và tiếng Nhật tương ứng khi chuyển sang kỹ năng đặc định số 1. Trường hợp không đạt yêu cầu trong kỳ thi chuyển đổi có thể được xem xét thời gian lưu trú bổ sung trong phạm vi tối đa một năm để thi lại, nếu đáp ứng các điều kiện được quy định.

Đối với người có mục tiêu làm việc lâu dài tại Nhật Bản, việc lựa chọn ngành nghề ngay từ đầu cần gắn với kế hoạch phát triển nghề nghiệp. Người lao động nên tìm hiểu liệu lĩnh vực mình dự tuyển có lộ trình tiếp tục làm việc theo Tokutei Ginou 1 hay không, yêu cầu chuyển đổi cụ thể là gì và những điều kiện nào phải hoàn thành trong thời gian đào tạo.

Đây cũng là lý do việc học tiếng Nhật và tích lũy kỹ năng nghề không nên chỉ được xem là điều kiện để xuất cảnh, mà cần được xác định là quá trình chuẩn bị cho khả năng làm việc lâu dài.

5. Chi phí, hợp đồng và đơn vị thực hiện vẫn là những nội dung phải kiểm tra kỹ

Dù hệ thống tiếp nhận lao động thay đổi, việc kiểm tra tính pháp lý của đơn vị thực hiện, nội dung hợp đồng và các khoản chi phí vẫn là bước quan trọng trước khi quyết định tham gia.

Người lao động cần xác minh đơn vị liên quan có đủ điều kiện hoạt động theo quy định của Việt Nam hay không; chương trình được tư vấn có thuộc diện được phép triển khai hay không; doanh nghiệp tiếp nhận, công việc và các điều kiện tuyển dụng có thông tin rõ ràng hay không.

Đối với hợp đồng, cần đọc kỹ những nội dung về công việc, địa điểm làm việc, mức lương, thời gian làm việc, nghỉ ngơi, bảo hiểm, các khoản khấu trừ và trách nhiệm của các bên. Mọi khoản thu cần được giải thích rõ ràng, có căn cứ và chứng từ theo quy định.

Không nên quyết định chỉ dựa trên lời quảng cáo về thu nhập cao, chi phí thấp hoặc cam kết chắc chắn được cấp tư cách lưu trú. Mức lương thực nhận phụ thuộc vào hợp đồng, thời gian làm việc, các khoản khấu trừ và điều kiện thực tế tại nơi làm việc.

Đối với các chương trình bắt đầu trong giai đoạn chuyển tiếp năm 2026–2027, người lao động càng cần xác minh chương trình áp dụng theo hệ thống nào, thời điểm tiếp nhận dự kiến và các điều kiện pháp lý liên quan.

6. Người lao động Hà Tĩnh nên chuẩn bị gì từ bây giờ?

Để chủ động trước những thay đổi từ tháng 4/2027, người có nhu cầu làm việc tại Nhật Bản nên thực hiện ba việc.

Thứ nhất, xác định mục tiêu và lựa chọn chương trình phù hợp. Tìm hiểu ngành nghề, điều kiện tuyển chọn, thời gian đào tạo, khả năng đáp ứng yêu cầu sức khỏe, ngoại ngữ và kỹ năng nghề.

Thứ hai, học tiếng Nhật và chuẩn bị kỹ năng từ sớm. Không nên đợi đến khi có lịch tuyển dụng mới bắt đầu học. Việc chuẩn bị trước giúp người lao động có thêm thời gian rèn luyện ngoại ngữ, tìm hiểu văn hóa và làm quen với môi trường làm việc tại Nhật Bản.

Thứ ba, kiểm tra thông tin bằng nguồn chính thống. Theo dõi thông báo của Cơ quan Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú Nhật Bản, các cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam và đơn vị thực hiện chương trình. Đặc biệt, cần kiểm tra văn bản có hiệu lực tại thời điểm đăng ký, vì các điều kiện cụ thể có thể khác nhau theo lĩnh vực và từng giai đoạn triển khai.

Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Tĩnh khuyến nghị người lao động chủ động tìm hiểu thông tin, chuẩn bị ngoại ngữ và kỹ năng nghề, đồng thời kiểm tra kỹ các điều kiện tham gia trước khi đưa ra quyết định.

Việc nắm rõ chính sách ngay từ đầu không chỉ giúp người lao động lựa chọn chương trình phù hợp mà còn góp phần bảo vệ quyền lợi, hạn chế rủi ro và xây dựng kế hoạch làm việc tại Nhật Bản một cách chủ động, bền vững.

Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Tĩnh – đồng hành tư vấn, định hướng và kết nối cơ hội việc làm phù hợp cho người lao động.

Nguồn thông tin tham khảo

1. Cơ quan Quản lý xuất nhập cảnh và lưu trú Nhật Bản (ISA), Hệ thống Ikusei Shuro và văn bản pháp luật liên quan: https://www.moj.go.jp/isa/03_00163.html

2. ISA, Hỏi đáp chính thức về hệ thống Ikusei Shuro: https://www.moj.go.jp/isa/applications/faq/ikusei_qa_00002.html

3. ISA, Phương châm vận hành theo lĩnh vực của hệ thống kỹ năng đặc định và hệ thống Ikusei Shuro, quyết định ngày 23/01/2026: https://www.moj.go.jp/isa/03_00170.html

4. Tổ chức Hợp tác quốc tế về nhân lực và thực tập sinh Nhật Bản (JITCO), Tổng quan hệ thống Ikusei Shuro: https://www.jitco.or.jp/esd/

5. Luật số 60 năm 2024 của Nhật Bản về sửa đổi Luật Quản lý xuất nhập cảnh và các quy định liên quan đến thực hiện chương trình thực tập kỹ năng, ban hành ngày 21/06/2024.

Lưu ý: Các điều kiện về ngành nghề, tiếng Nhật, kỹ năng, chuyển nơi làm việc và chuyển đổi tư cách lưu trú phải được đối chiếu với văn bản, hướng dẫn có hiệu lực tại thời điểm thực hiện. Bài viết cung cấp thông tin định hướng, không thay thế việc tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể.